Ўзбекистон биринчи атом электр станциясини қурмоқда ва бу билан бирга фақат атомчилар яшайдиган жой эмас, балки кенгроқ маънода ривожланиш нуқтасига айланадиган шаҳар барпо этиш имкониятига эга бўлмоқда. Биз Беларусдаги Островец, Венгриядаги Пакш ва Россия атомшаҳарлари тажрибасини кўриб чиқиб, Жиззах вилоятидаги келажак шаҳри қандай бўлиши мумкинлигини таҳлил қилдик: у фақат станция ёнидаги хизмат шаҳарчаси бўладими ёки минтақанинг янги ўсиш нуқтасига айланадими?
Бу масала бугунги кунда жаҳонда атом энергетикасига бўлган қизиқиш ортиб бораётгани фонида айниқса долзарбдир. Уни нафақат барқарор ва паст углеродли энергия манбаи, балки ҳудудларни ривожлантирувчи омил сифатида ҳам кўришмоқда. Халқаро тажриба шуни кўрсатадики, атом лойиҳалари амалга оширилаётган шаҳар ва ҳудудлар барқарор иш ўринлари, солиқ тушумлари ва инфратузилмавий ривожланиш имкониятларига эга бўлади.
Атомшаҳар мавзуси «Росатом» ва «Ўзатом» ўртасидаги сўнгги келишувларда ҳам акс этган. 2026 йил 24 март куни имзоланган ҳамкорлик «йўл харитаси»да келажакдаги АЭС яқинида шаҳар қуриш устувор йўналишлардан бири сифатида белгиланган. Одатда бундай лойиҳалар қувват, қурилиш муддатлари ва технологиялар нуқтаи назаридан муҳокама қилинади. Бироқ атомшаҳарнинг яна бир муҳим жиҳати бор — у атрофдаги кундалик ҳаёт қандай бўлишини белгилайди. Бу эса янги шаҳар мутахассислар учун вақтинчалик манзил бўладими ёки ҳақиқий жозиба марказига айланадими, шуни ҳал қилади.
Островец: эътиборга олиш лозим бўлган жиҳатлар
2026 йил апрель ойида «Ўзатом» агентлиги раҳбари Азим Ахмедхаджаев Беларусь АЭСга ташрифи чоғида ўзбек мутахассислари «беларус модели»га қизиқиш билдирганини қайд этди. Делегация ушбу тажрибани ўрганиб, уни маҳаллий шароитга мослаштириш, жумладан, қулай яшаш шароитига эга атомшаҳар барпо этишни мақсад қилган.
Островец атом лойиҳаси шаҳарни қандай ўзгартиришини кўрсатувчи яхши мисолдир. БелАЭС қурилишидан олдин у тахминан 8 минг аҳолиси бўлган кичик марказ эди. 2026 йил 1 январ ҳолатига кўра эса аҳоли сони 15 мингдан ошди.
Бу тажриба тўлиқ кўчириш учун эмас, балки атом лойиҳаси ҳудуд мақомини ўзгартиришга қодир эканини кўрсатади. БелАЭС мамлакат электр энергиясининг тахминан 40 фоизини ишлаб чиқаради ва ички эҳтиёжнинг катта қисмини қоплайди.
Иқтисодий самара аҳоли даромадларида ҳам намоён бўлган. 2025 йил ноябрь ойида Минскда ўртача иш ҳақи 3560,8 беларус рублини ташкил этган бўлса, Островец туманида бу кўрсаткич 3835,1 рублга етган. Бу Ўзбекистон учун ҳам атом лойиҳаси ҳудуд ривожини янги босқичга олиб чиқиши мумкинлигини кўрсатади.
Пакш: АЭС шаҳар ҳаётига қандай таъсир қилди
Венгриядаги Пакш шаҳри ҳам яна бир муҳим мисолдир. Бу ердаги АЭС мамлакат электр энергиясининг 42 фоиздан ортиғини таъминлайди. Станция қурилиши бошланганидан сўнг аҳоли сони 13 мингдан 19 минггача ошган ва 1979 йилда шаҳар мақомини олган.
Бугунги кунда АЭС Пакшдаги энг йирик иш берувчи ҳисобланади ва бу ердаги иш ҳақи шаҳар ўртача кўрсаткичидан юқори. Ўртача ойлик иш ҳақи 1500 доллардан ортиқни ташкил этади.
Венгрия статистикасига кўра, Пакш аҳоли жон бошига даромад юқори бўлган шаҳарлардан бири ҳисобланади. Бу атом лойиҳаси нафақат энергетикага, балки аҳоли фаровонлигига ҳам таъсир қилишини кўрсатади.
Россия атомшаҳарлари: ҳаёт сифати муҳим омил
Россия тажрибаси ҳам аҳамиятли. 2025 йилда 24 та атом шаҳарда ўтказилган тадқиқотда 8910 нафар иштирокчи сўровдан ўтказилган.
Натижаларга кўра, аҳолининг 87 фоизи ҳаётидан мамнун, 73 фоизи шаҳар сўнгги йилда яхшиланганини қайд этган, 69 фоизи эса ижтимоий фаол ҳаёт учун шароитлар мавжудлигини билдирган.
Бу Жиззахдаги атомшаҳарни фақат уй-жой ва инфратузилма билан эмас, балки ҳаёт сифати мезонлари асосида лойиҳалаш зарурлигини кўрсатади.
Нега бу мамлакат учун муҳим
Ўзбекистонга фақат янги шаҳар эмас, балки йирик технологик лойиҳалар орқали ҳудудларни ривожлантиришнинг амалий намунаси керак. Жиззахдаги атомшаҳар пойтахтдан ташқари ҳудудларда ҳам замонавий ҳаёт, сифатли таълим ва қулай муҳит яратиш мумкинлигини кўрсатиши мумкин.
Келажакдаги шаҳар ёш муҳандислар, энергетиклар, олимлар, IT мутахассислари, шифокорлар ва тадбиркорлар учун рақобат қилади. Бугун мутахассислар нафақат иш жойини, балки шаҳар муҳити, хавфсизлик ва ривожланиш имкониятларини ҳам танлайди.
Ўзбекистонда бу шаҳарни нолдан тўғри лойиҳалаш имконияти мавжуд — уни фақат станция ёнидаги объектлар мажмуаси эмас, балки тўлиққанли замонавий шаҳар сифатида яратиш мумкин.
Шунда биринчи АЭС мамлакатга нафақат энергия, балки янги турдаги минтақавий шаҳар — замонавий, жонли ва истиқболли муҳитни ҳам тақдим этиши мумкин.
