Ўқувчининг шубҳали табассум қилиб қўйишини олдиндан тасаввур қилиш мумкин: савол риторикдек туюлади. Оддий фуқарога судда мансабдор шахс, давлат идораси ёки бошқа ҳокимият тузилмаси билан тенгма-тенг баҳслашиш осонми? Тизим вакили фойдасига бўлмаган қарор қабул қилиши керак бўлган судья учун эса энг кам қаршилик йўлини танлаш осонроқ эмасми?
Фуқаронинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш — қонун нормасини тўғри қўллашдангина иборат эмас. Баъзан бу шаклланган амалиётга, давлат органининг позициясига ёки мансабдорнинг манфаатига қарши боришни англатади. Демак, бу масъулиятни ўз зиммасига олишни талаб қилади.
Айнан шу сабабли Президентнинг 2026 йил 14 августдаги «Одил судлов – 2030» стратегияси тўғрисида»ги ПФ-160-сон Фармони алоҳида аҳамият касб этади. Ҳужжат Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қиладиган халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этишни мақсад қилган. Олти устувор йўналишдан бири — «кафолатланган адолат», яъни судда фуқароларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш кафолатларини кучайтиришдир.
Қоғозда ҳаммаси аниқ: агар мансабдор қонунни бузган бўлса — суд буни аниқлаши керак. Агар давлат органи хато қилган бўлса — суд хатони тузатиши лозим. Агар инсон ҳуқуқлари бузилган бўлса — улар тикланиши шарт.
Лавозим, мақом ва маъмурий ресурсга қарамасдан.
Аммо ҳар қандай ислоҳотнинг бир муаммоси бор: унга вақт керак.
Бугуннинг ўзида кутишнинг иложи бўлмаган вазиятга тушиб қолганлар-чи?
Уй-жойи, ери ёки мол-мулкини бугуннинг ўзида йўқотиш хавфи остида турган инсон нима қилиши керак?
25 йил қонуний ҳаёт — ва бирданига «ўзбошимчалик билан эгалланган ер»
С. ва Е. Ғафаровлар оиласининг тарихи айнан шу ҳақида.
Оила кўп йиллар давомида Тошкент вилояти Қибрай туманидаги кўчмас мулкка эгалик қилиб келган. Майдони 2200 квадрат метрдан ортиқ бўлган ер участкаси, мулкдорлар тақдим этган ҳужжатларга кўра, бир неча ўн йиллик тарихга эга.
Ҳали 1994 йилда ер участкаси аввалги мулкдорга қишлоқ кенгаши қарори билан расман ажратилган. Кейинчалик бу қарор Тошкент вилояти Қибрай тумани ҳокими қарори билан тасдиқланган.
Шундан сўнг кўчмас мулк бир неча бор олди-сотди ва ҳадя шартномалари асосида бир эгадан бошқасига ўтган. Битимлар нотариал тасдиқланган ва давлат рўйхатидан ўтказилган.
2019 йилда Қибрай тумани Тошкент шаҳрининг Яшнобод тумани таркибига киритилганидан кейин ер участкаси ундаги барча бино ва иншоотлар билан бирга кадастр рақамига эга бўлган ва расмий ҳисобга қўйилган.
Фуқаро қонун ҳимоясида эканини ҳис қилиши учун яна нима керак?
Маълум бўлишича, ҳатто бу ҳам етарли бўлмаслиги мумкин.
Амнистия ва бузиш хавфи
2025 йилда ер амнистияси амалга оширила бошланганидан кейин воқеалар кутилмаган тус олди.
Мулкдорларнинг сўзларига кўра, кадастр идораси вакиллари ер участкасининг фақат 8 сотих қисмини қонуний деб топган. Қолган ҳудудга нисбатан эса «ерни ўзбошимчалик билан эгаллаш» ва ноқонуний қурилиш ҳақида хулосалар пайдо бўлган.
Шу ерда асосий савол туғилади.
Ўнлаб йиллар давомида фуқаролик муомаласида бўлган, нотариал тасдиқланган битимлар асосида бир мулкдордан бошқасига ўтган ва давлат реестрларида акс эттирилган объект қандай қилиб бирданига ўзбошимчалик билан эгалланган ерга айланиб қолди?
Бу энди оддий ер низоси эмас.
Бу фуқаронинг давлатга бўлган ишончи масаласидир.
«Амнистия» бузилиш хавфига айланди
«Амнистия» сўзининг ўзи аввалдан мавжуд муаммоларни қонунийлаштиришни англатади, янги муаммоларни пайдо қилишни эмас.
Бироқ Ғафаровлар оиласи кутилаётган тартибга солиш ўрнига маъмурий баённомалар, жарималар ва суд жараёнларига дуч келди.
Мол-мулкнинг бир қисмидан маҳрум бўлиш хавфи пайдо бўлди.
Бундан ташқари, қурилмаларни бузиш масаласи ҳам кўтарилди.
Иш материалларига кўра, эр-хотин қурилмаларни бузмагани учун маъмурий жавобгарликка тортилиб, ҳар бири 82,4 миллион сўмдан жаримага тортилган.
Шундай парадоксал вазият юзага келди: ўнлаб йиллар давомида ўз кўчмас мулкининг қонуний эгалари деб ҳисоблаб келган ва мулк ҳуқуқининг ўтиши ҳамда рўйхатдан ўтказилганини тасдиқловчи ҳужжатларга эга бўлган одамлар қоидабузарлар ҳолатига тушиб қолди.
Энди эса давлат илгари мавжудлигини амалда тан олган объект учун улар жавоб бериши керак.
«Биз сиз томондамиз. Аммо сиз фойдангизга қарор қабул қила олмаймиз»
Ғафаровларнинг сўзларига кўра, биринчи инстанция судида жараён айниқса қизиқарли кечган.
Мулкдорлар судья уларнинг ҳолатига тушунганини ва муаммонинг мураккаблигини амалда тан олганини таъкидламоқда. Бироқ эр-хотиннинг айтишича, бир вақтнинг ўзида судья суд уларнинг фойдасига қарор қабул қила олмаслигини, якуний баҳони эса апелляция инстанцияси беришини билдирган.
Кутилаётган ҳимоя ўрнига жарималар ва қоидабузарликларни бартараф этиш талаблари келиб чиқди.
Адолат учун ўн дақиқа — ва ишда дўкон пайдо бўлди
Д. Дадажанова раислигидаги апелляция инстанциясида ҳам, мулкдорларнинг таъкидлашича, амалда худди шу ёндашув сақланиб қолган.
Уларнинг сўзларига кўра, суд мажлиси ўн дақиқадан кам давом этган. Натижада биринчи инстанция қароридан фақат қисман ўзгартиришлар қилинган.
Аммо яна бир жиҳат бор.
Апелляция ажримида кутилмаганда шу манзилда жойлашган тижорат объекти — дўконга бўлган мулк ҳуқуқи масаласи пайдо бўлган. Мулкдорларнинг айтишича, аввал низо уларнинг турар жойи ва хўжалик қурилмалари ҳақида бўлган.
Бундай номутаносибликларни техник хато деб қараб бўлмайди. Ер ва мулк низоларида суд ҳужжатидаги битта жумланинг ўзи бутун иш мазмунини ўзгартириши мумкин.
Ерни давлатга қайтаришга ким қарор қилди?
Тошкент шаҳар судининг судья Ҳ. Қаюмов раислигидаги тафтиш инстанцияси қароридан яна бир муҳим жиҳат кўринади.
Иш материалларидан маълум бўлишича, 2025 йил 28 августда Яшнобод тумани ҳокими «Обод маҳалла» дастури доирасида Жарбоши маҳалласида ободонлаштириш ишлари ва кўчмас мулк объектларини инвентаризация қилиш билан боғлиқ тузилган баённомани тасдиқлаган.
Бироқ ҳужжатда номутаносиблик бор: бир жойда Юнусобод тумани тилга олинган. Контекстдан эса гап, эҳтимол, Яшнобод тумани ҳақида кетаётгани кўринади.
Кейин қарорда инвентаризация натижаларига кўра ўзбошимчалик билан эгалланган деб топилган ер участкаларини давлат захирасига қайтариш чораларини кўриш белгилангани айтилган.
Шу ерда бутун воқеанинг асосий саволи пайдо бўлади.
Ким ва қайси асосда айнан шу ерни давлатга қайтариш керак, деган қарорга келди?
Агар бундай қарор маъмурий дастур доирасида қабул қилинган бўлса, суд маъмурий органнинг ўрнини босмаслиги керак. Аммо у мазкур орган хулосаларига автоматик равишда қўшилмаслиги ҳам лозим.
Суднинг вазифаси — асослар, ҳужжатлар, тартибга риоя қилингани ва ҳар икки томоннинг далилларини текшириш.
Фуқаро судга айнан шунинг учун мурожаат қилади.
«Ер давлатга тегишли» — кейин нима бўлади?
Жараён иштирокчиларининг сўзларига кўра, мажлислардан бирида Ўзбекистонда ер давлатга тегишли экани ҳақида фикр билдирилган.
Расман бу фикр билан баҳслашиш қийин.
Аммо Ғафаровлар давлат ерига шунчаки бир куни девор қуриб, эгалик қилган эмас. Улар бошқа ҳолатни кўрсатмоқда: ернинг кўп йиллик ажратилиш тарихи, ҳуқуқларнинг ўтиши, нотариал битимлар, давлат рўйхатидан ўтказиш ва кадастр ҳисобида туриши.
Айнан шу ҳужжатлар синчиклаб суд текширувидан ўтиши керак.
Чунки агар давлат ўнлаб йиллар давомида объект билан боғлиқ битимларни рўйхатдан ўтказган, ҳужжатлар берган ва кўчмас мулкни ҳисобга олган бўлса, фуқаро давлатда бир кун келиб пайдо бўлган шубҳалар камида тушунтирилиши ва қонун билан белгиланган тартибда кўриб чиқилишига ҳақли равишда ишониши мумкин.
Айни пайтда, Ғафаровларнинг сўзларига кўра, маҳаллий ҳокимият вакиллари низоли қурилмаларни бузишга уриниб кўрган.
Шанба кунларидан бирида уй олдига техника ва ишчилар келган. Мулкдорлар учун бу энди қоғоздаги низо эмас эди. Бу суд иши вайрон қилинган уйга айланиши мумкин бўлган лаҳза эди.
Оиланинг айтишича, бузиш ишларини фақат сўнгги дақиқада тўхтатишга эришилган. Маҳаллий ҳокимият вакиллари уни кейинроққа қолдиришга рози бўлган. Аммо бу қанча вақтга?
Одил судлов — қачондирми ёки бугунми?
Ғафаровлар оиласининг тарихи — бир неча сотих ер ҳақидаги низодангина иборат эмас. Ҳатто бу фақат кадастр идораси билан низо ҳам эмас.
Бу «кафолатланган адолат» тамойили Президент фармони матнида эмас, балки муайян суд хонасида қай даражада ишлашини кўрсатувчи тестдир.
«Одил судлов – 2030» стратегиясини бугун ёзиш мумкин. Олти устувор йўналишни белгилаш, вазифалар қўйиш ва кўрсаткичларни белгилаш мумкин.
Аммо бугун уйи, ери ёки мол-мулкини йўқотиш хавфи остида турган инсон учун 2030 йил жуда узоқ.
Унга суд бугун керак.
Шунчаки ҳамдардлик билдириб қўядиган эмас, балки ҳимоя қиладиган суд.
«Ҳеч нарса қила олмаймиз», деб тушунтирмайдиган. Фуқарони кейинги суд инстанциясига эстафета таёқчасидек узатмайдиган суд.
Балким, ҳужжатларни олиб, томонларнинг далилларини текширадиган, зиддиятларга ойдинлик киритадиган ва қарши томонда ким турганидан қатъи назар қарор қабул қиладиган суд.
Нафақахўр, тадбиркор, мансабдор шахс ёки давлат органи бўлишидан қатъи назар.
Ҳозирча эса давлат аппарати билан тўқнаш келган Ғафаровлар оиласи «Судда мени эшитишди», деб айта олмайди.
Энди сўнгги сўз Олий судда.
Унинг қарори битта ер участкасининг тақдиридан анча кўпроқ нарсани кўрсатади.
У Ўзбекистонда бугун ниманинг вазни кўпроқ эканини кўрсатиши мумкин: фуқаронинг кўп йиллик ҳужжатларими ёки давлат аппаратининг позициясими?
Ва эҳтимол, айнан шу иш Ғафаровлар оиласи учун давлат 2030 йилгача бўлган стратегияда гапираётган ўша «кафолатланган одил судлов»нинг бошланиши бўлар.
Бунга ишонгинг келади.
Вера Рудакова, журналист
