Ўзбекистонда сўнгги йилларда хотин-қизлар ва эркаклар тенглиги билан боғлиқ ҳуқуқий база сезиларли даражада кенгайди. Хотин-қизлар меҳнат, сиёсат, давлат хизмати ва зўравонликдан ҳимояланиш соҳаларида қўшимча кафолатларга эга бўлишди. Эндиги асосий масала — ушбу нормалар кундалик ҳаётда қанчалик ишлаётгани ва 2030 йилгача нималар ўзгаришидадир.
Бугунги кунда Ўзбекистонда гендер тенглиги ҳақида фақат аёллар ҳуқуқлари контекстидагина гапирилмаяпти. Масала аста-секин амалий текисликка ўтмоқда: қанча аёл раҳбарлик лавозимларини эгалламоқда, улар учун карьера қилиш қанчалик енгил, иш ва оилани бирдай олиб бора олишяптими ҳамда ҳуқуқлари бузилган тақдирда қаерга мурожаат қилишни билишадими.
2026-йилнинг май ойида Олий Мажлис Сенати Кенгаши 2030-йилгача Гендер тенгликка эришиш стратегиясининг мақсадли кўрсаткичларини тасдиқлади. Ҳужжатда илк бор давлат яқин йилларда қандай натижаларга эришишни мўлжаллаётгани шу қадар батафсил баён этилди.
Бироқ 2030 йил рақамлари ҳақида гапиришдан олдин, бугуннинг ўзида хотин-қизлар ва эркаклар қандай ҳуқуқларга эга эканини тушуниб олиш лозим.
Тенг ҳуқуқлар Конституцияда мустаҳкамланган — Гендер тенглигининг конституциявий асоси 2023-йилда қабул қилинган Конституциянинг янги таҳририда пайдо бўлди.
58-моддада хотин-қизлар ва эркаклар тенг ҳуқуқларга эга экани тўғридан-тўғри белгилаб қўйилган. Давлат, шунингдек, жамият ва давлат ишларини бошқаришда ҳамда жамият ҳаётининг бошқа соҳаларида уларнинг ҳуқуқ ва имкониятлари тенглигини таъминлаш мажбуриятини олади.
Гап фақат аёл ва эркак расман бир хил ҳуқуқларга эга эканида эмас. Давлат ушбу имкониятларни амалда рўёбга чиқариш мумкин бўлган шароитларни яратиши керак.
Алоҳида кафолатлар меҳнат соҳаси учун ҳам назарда тутилган. Хусусан, қонунчилик хотин-қизларни ҳомиладорлик ва болалари борлиги билан боғлиқ камситишлардан ҳимоя қилади.
2019-йилда қабул қилинган «Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида»ги Қонун асосий махсус ҳужжат бўлиб қолмоқда. Кейинги йилларда унга гендер аудити ва жамоатчилик назорати механизмлари билан боғлиқ ўзгартиришлар киритилди.
Ишдаги тенглик — фақат иш ҳақи ҳақида эмас. Энг нозик мавзулардан бири — бу иш.
Қонунчилик меҳнат муносабатлари, касбий тайёргарлик ва хизматда кўтарилишда хотин-қизлар ва эркакларнинг тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятларини назарда тутади. Тенг меҳнат учун тенг ҳақ тўлаш принципига алоҳида эътибор қаратилган.
Амалиётда эса фақат қонунчилик нормаларининг ўзи етарли эмас. Аёл хизматда кўтарилиш ҳуқуқига эга бўлиши, лекин бир вақтнинг ўзида, биринчи навбатда, айнан у болалар ва уй ишлари билан шуғулланиши керак деган қарашларга дуч келиши мумкин.
Айнан шунинг учун ҳам сўнгги йилларда нафақат тенг ҳуқуқлар, балки тенг имкониятлар ҳақида тез-тез гапирилмоқда.
Бундай ёндашув давлат ҳужжатларида ҳам ўз аксини топган. Гендер тенглиги стратегиясида хотин-қизларнинг иқтисодиёт, сиёсат ва давлат бошқарувидаги иштирокини кенгайтириш, шунингдек, гендер статистикаси ва гендерга йўналтирилган бюджетлаштиришни ривожлантириш вазифалар қаторида айтиб ўтилган.
Раҳбарлик лавозимидаги аёл энди истисно эмас
Эҳтимол, энг кўзга кўринарли ўзгаришлардан бири — илгари асосан эркакларники деб ҳисобланган касбларда аёлларнинг пайдо бўлишидир.
Ўзбекистон Миллий гвардияси ходими Ольга Шаумарова бунга яхши мисол бўла олади. Миллий ахборот агентлигига берган интервьюсида у бундай соҳада аёлнинг роли ҳақидаги стереотипларга дуч келишига тўғри келганини сўзлаб берган эди.
«Масалан, аёл киши раҳбарлик лавозимларини эгалламаслиги керак, деган стереотиплар мавжуд», — деб таъкидлаган эди Шаумарова. Унинг сўзларига кўра, аёллар техник касбларда, жумладан IT ва муҳандислик мутахассисликларида ҳам юқори натижаларга эришишга қодир.
Шу билан бирга, у муаммонинг бошқа томонига — касбий ҳаёт ва оилани бирга олиб бориш заруратига ҳам эътибор қаратди. Унинг таъкидлашича, бу борада яқинларнинг қўллаб-қувватлаши катта роль ўйнайди.
Бундай воқеалар тенглик ҳақидаги суҳбатлар аста-секин қонун иборалари чегарасидан чиқаётганини кўрсатади. Аёл учун муайян лавозимни эгаллашга рухсат берилганининг ўзигина эмас, балки унга реал рақобатлаша олиш ва фарзанд туғилганидан кейин ҳам кариерасини давом эттириш имконияти муҳимдир.
Номзодлар орасида 40 фоиз аёллар
Сиёсий соҳа учун алоҳида механизмлар назарда тутилган.
Ўзбекистоннинг Сайлов кодекси сиёсий партиялар томонидан кўрсатиладиган депутатликка номзодлар орасида аёллар улуши камида 40 фоизни ташкил этиши кераклигини белгилайди. Партия рўйхатлари учун ҳам қоида амал қилади: рўйхатдаги кетма-кетлик бўйича ҳар беш нафар номзоднинг камида икки нафари аёл киши бўлиши керак. Маҳаллий Кенгашлар депутатлигига номзодлар учун ҳам аёлларнинг шундай минимал улуши белгиланган.
Бу хотин-қизларнинг сиёсатдаги иштироки масаласи энди фақат умумий тенглик принципи билан эмас, балки аниқ қонунчилик механизми билан тартибга солинишини англатади.
БМТ Тараққиёт дастурининг Ўзбекистондаги доимий вакили Акико Фудзии томонидан 2026 йил май ойида келтирилган маълумотларга кўра, мамлакатда депутатлар орасидаги аёллар улуши 38 фоизга етди. У, шунингдек, хотин-қизларнинг давлат бошқарувидаги иштироки кенгаяётганини ва аёллар тадбиркорлиги ривожланаётганини таъкидлади.
Фудзии аёлларнинг муҳим қарорлар қабул қилишдаги иштироки кейинги ўзгаришлар учун катта аҳамиятга эга эканини урғулади.
Аёлларнинг ўзлари нима дейди?
Гендер тенглиги муҳокама қилинганда ҳамма нарсани статистикага тақаб қўйиш жўн кўринади. Лекин фоизлар ортида аниқ тақдирлар туради.
Дзюдо бўйича Олимпия чемпиони, шунингдек хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш масалалари билан шуғулланувчи Диёра Келдиёрова ўз тажрибаси ҳақида сўзлаб берган эди.
Унинг сўзларига кўра, жамиятда ҳали ҳам аёлларга нисбатан стереотиплар ва ишончсизлик сақланиб қолмоқда. У аёл киши маълумот олиш, кариера қилиш ва танлаган соҳасида ривожланиш имкониятига эга бўлиши керак деб ҳисоблайди.
Спортчининг ўзи учун бу мавзу назарий эмас. Келдиёрова 2023 йилги Осиё ўйинларидаги ғалабадан сўнг спортчиларни рағбатлантириш масаласи тенг бўлмаган тарзда ҳал қилинганида, буни камситиш кўриниши деб қабул қилгани ва ўз эътирозларини очиқ айтганини сўзлаб берди. Унинг сўзларига кўра, шундан сўнг вазият ўзгарган.
«Аёл кишига ишониш ва уни қўллаб-қувватлаш керак», — деган эди спортчи аёллар етакчилигига бўлган муносабатини тушунтира туриб.
Шу билан бирга, унинг шахсий тарихи кариера ва оила бир-бирига қарама-қарши бўлиши шарт эмаслигини кўрсатади. Оила қурганидан кейин ҳам Келдиёрова спортдаги кариерасини давом эттирди, касбий режаларида эса турмуш ўртоғи ва унинг ота-онаси томонидан қўллаб-қувватланди.
Бошқа бир мисол — Миллий гвардия ходими ва уч фарзанднинг онаси Ольга Шаумарова. ЎзА билан суҳбатда у аёлларга фақат ишлаш имконияти эмас, балки ижтимоий ва ҳуқуқий ёрдам ҳам зарурлигини таъкидлаган. Зарур чора-тадбирлар қаторида у маслаҳат марказларини ривожлантириш ва аёл раҳбарларни тайёрлаш дастурларини айтиб ўтган.
Қонун камситишдан ҳимоя қилишни назарда тутади
Ўзбекистон қонунчилиги тўғридан-тўғри ва воситали камситишни бир-биридан фарқлайди.
Тўғридан-тўғри камситиш — бу инсоннинг ҳуқуқлари бевосита жинси сабабли чекланадиган вазиятдир. Воситали камситиш эса расман бир хил бўлган қоида амалиётда гуруҳлардан бири учун камроқ қулай шароитларни юзага келтирганда пайдо бўлиши мумкин.
Қонун, шунингдек, амалий тенгликка эришиш учун зарур бўлган тақдирда махсус вақтинчалик чораларни ҳам назарда тутади.
Ҳуқуқлари бузилган тақдирда, фуқаро ваколатли органларга ёки судга мурожаат қилиши мумкин. Шу тариқа, гендер тенглиги — бу фақат давлат сиёсати эмас, балки ҳимоя қилиш мумкин бўлган юридик ҳуқуқ ҳамдир.
Тенглик масаласини аёллар хавфсизлигидан айри ҳолда кўриб чиқиш мумкин эмас.
Ўзбекистонда 2019 йилдан бери хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисидаги махсус қонун амал қилмоқда. У жабрланганларни ҳимоя қилишнинг турли чораларини назарда тутади. Ҳимоя ордери ана шундай инструментлардан биридир.
2023 йилдаги ўзгаришлардан сўнг ҳимоя ордери механизми янада кенгайтирилди. Ҳужжат, хусусан, зўравонлик содир этишни тақиқлаш ва жабрланувчи билан мулоқот қилишга муайян чекловларни назарда тутиши мумкин.
2024 йилда жабрланганларга ижтимоий хизматлар кўрсатишнинг қўшимча механизмлари ҳам белгиланди. Хусусан, тазйиқ ва зўравонлик ҳолатлари тўғрисидаги хабарлар ички ишлар органлари томонидан рўйхатга олиниши мумкин, назарда тутилган ҳолларда эса хотин-қизлар ва уларнинг вояга етмаган фарзандларига шошилинч ёрдам кўрсатилади.
Бироқ мутахассислар ва ҳуқуқ ҳимоячилари бошқа бир муаммога эътибор қаратмоқдалар: аёл киши фақат ҳимояланиш ҳуқуқига эга бўлибгина қолмай, қаерга мурожаат қилишни билиши ва мурожаати ҳақиқатан ҳам ёрдамга олиб келишига ишончи комил бўлиши керак.
2030 йилгача нималар ўзгаради?
2026 йил май ойида тасдиқланган Гендер тенглиги стратегиясининг мақсадли кўрсаткичлари ўзгаришларни нафақат умумий баёнотлар, балки аниқ рақамлар бўйича ҳам баҳолаш имконини беради.
Масалан, раҳбарлик лавозимларидаги аёллар улуши 2026 йилдаги 30,2 фоиздан 2030 йилда 35 фоизга ошиши керак.
Миллий кадрлар захирасидаги аёллар улуши 27 фоиздан 40 фоизгача ўсиши лозим. Судьялар орасидаги аёллар улуши — 15,4 фоиздан 30 фоизгача.
Давлат иштирокидаги корхоналарнинг кузатув кенгашлари учун ҳам алоҳида кўрсаткичлар белгиланган: 2026 йилдаги 7 фоиздан 2030 йилга бориб 9 фоизгача.
Миллий кадрлар захирасидаги аёлларни раҳбарлик лавозимларига тайинлаш бўйича ҳам кўрсаткичлар назарда тутилган — 2026 йилдаги 10 фоиздан 2030 йилда 22 фоизгача.
Яъни гап энди шунчаки аёл раҳбарлар сонини ошириш нияти ҳақида бормаяпти. Давлат натижани кузатиб бориш мумкин бўлган аниқ оралиқ қийматларни белгилаб олди.
Нима учун фақат статистиканинг ўзи етарли бўлмайди?
Мутахассисларнинг таъкидлашича, реал тенглик учун фақат миқдорий кўрсаткичлар эмас, балки бошқа омиллар ҳам муҳимдир.
2025 йилда эълон қилинган интервьюда Ўзбекистон Республикаси Инсон ҳуқуқлари бўйича Миллий маркази директори ўринбосари Дилноза Муратова гендер сиёсати соҳасида қарорлар қабул қилишда маълумотларнинг аҳамиятини таъкидлаган эди.
Айнан шунинг учун ҳам яқин йилларда гендер статистикаси, давлат органлари ва ташкилотлари аудити, шунингдек, қонунчиликни мумкин бўлган камситишлар юзасидан таҳлил қилиш катта аҳамиятга эга бўлади.
Бошқача айтганда, савол фақат «Раҳбарлик лавозимларида қанча аёл ишламоқда?» тарзида янграмайди.
Айрим аёллар нега раҳбарлик позицияларигача етиб бориши, бошқалари эса кариерасини тўхтатиши, болалар туғилганидан кейин қандай тўсиқлар юзага келиши, касбий қайта тайёрлаш қанчалик оммабоплиги ва аёллар ўзларининг қонуний ҳуқуқларини билишларини тушуниш ҳам кам муҳим эмас.
2030 йилгача бир неча йил қолди
Бугунги кунда Ўзбекистонда аёллар ва эркаклар тенглигини тартибга солувчи етарлича кенг ҳуқуқий база мавжуд. Конституция ҳуқуқлар тенглигини мустаҳкамлайди, махсус қонун камситишни тақиқлайди, Сайлов кодекси номзодлар орасида аёлларнинг минимал вакиллигини белгилайди, алоҳида нормалар эса меҳнат ва оилавий муносабатларни тартибга солади.
Зўравонликдан ҳимоя қилиш механизмлари ҳам мавжуд.
Кейинги босқич — буларнинг барчаси реал ҳаётда қанчалик ишлаётганини текширишдир.
2026–2030 йилларга тасдиқланган кўрсаткичлар бундай текширувни аниқ йўналишлар бўйича ўтказиш имконини беради: давлат хизмати, раҳбарлик лавозимлари, кадрлар захираси, судьялар корпуси, сиёсий партиялар ва аёлларнинг қарорлар қабул қилишдаги иштироки.
Шу билан бирга, лавозимлардаги аёллар сонининг кўпайишининг ўзигина сира ҳам ҳамма муаммолар ҳал қилинганини англатмайди. Кўпчилик аёллар учун тенглик масаласи анча вақтлироқ — маълумот олиш, касб танлаш, ишга жойлашиш, фарзанд туғилганидан кейин кариерани давом эттириш ёки ҳуқуқлари бузилган тақдирда ҳимояга эга бўлиш имкониятидан бошланади.
Стратегиянинг 2030 йилга бориб берадиган натижаси кўп жиҳатдан ушбу механизмларнинг амалиётда қанчалик самарали ишлашига боғлиқ бўлади.
Ҳозирча эса Ўзбекистон умумий тенглик принципидан аниқ кўрсаткичлар ва назорат тизимига ўтмоқда, дейиш мумкин. Ва энди асосий кўрсаткич қабул қилинган ҳужжатлар сони эмас, балки ушбу ўзгаришлар аёлларнинг кундалик ҳаётида қанчалик сезиларли бўлишидир.
Ўзбекистон Журналистика ва оммавий коммуникациялар университети 4-босқич талабаси Шаҳризода Абдуллаева
