Қозоғистонда янги Конституция лойиҳаси муҳокама қилиш учун эълон қилинди. Шу муносабат билан 27 январда Қозоғистоннинг Ўзбекистондаги элчихонаси «Қозоғистон сиёсий модернизацияси: ислоҳотлар, жамоат талаби ва минтақавий контекст» мавзусида давра суҳбати ташкил этди.
Муҳокамаларда иштирок этиш учун дипломатик корпус вакиллари, давлат ташкилотлари ходимлари, Олий Мажлис депутатлари, етакчи таҳлилий марказлар эксперлари, сиёсатшунослар ҳамда оммавий ахборот воситалари вакиллари таклиф қилинган.
Учрашувда муҳокама мавзуси 20 январда Миллий қурултойнинг бешинчи мажлисида Президент томонидан эълон қилинган янги конституциявий ислоҳот бўлди.
Давра суҳбатини очиб, Қозоғистон Республикасининг Фавқулодда ва Мухтор элчиси Бейбут Атамқулов МА минтақаси учун конституциявий ислоҳот ўтказишнинг аҳамиятини таъкидлади: «Минтақа мамлакатларининг ўзаро боғлиқлиги ортиб бораётган шароитда уларнинг биридаги ислоҳотлар муқаррар равишда минтақавий ўлчовга эга бўлади: улар жамиятларнинг кутишларига, халқаро ҳамкорликнинг ўзига таъсир кўрсатади».
Дипломат иштирокчиларнинг эътиборини Президент Тоқаевнинг ташқи сиёсатга алоҳида аҳамият берган ва дипломатияни «муросалар ва келишувларга эришиш учун энг муҳим ва алтернативасиз восита» деб белгилаган сўзларига қаратди.
— Ташқи сиёсатга касбий шуғулланувчилар сифатида биз бу ёндашувнинг ҳақлигини яхши тушунамиз. Бундан ташқари, биз Марказий Осиёга нисбатан эътиборнинг ошганини кўрмоқдамиз:
— «Мо5+1» форматининг жадал ривожланиши;
— минтақа мамлакатларининг глобал жаҳон жараёнларига фаол жалб қилиниши;
— ва айнан ўтган ҳафта мамлакатларимиз Тинчлик Кенгашининг ҳамасосчиларидан бири бўлди, — деди Б.Атамқулов.
Ҳақиқатан ҳам, бугунги глобал жараёнлар шароитида Марказий Осиё чегарасидан ташқаридаги ҳар қандай низолар у ёки бу тарзда бизнинг минтақамизга ҳам таъсир қилади — хавфсизлик, иқтисодиёт ёки жамоат кайфияти соҳасида бўладими.
МО мамлакатлари ривожланишидаги, жумладан, конституциявий ўзгаришлардаги жараён кўп жиҳатдан ўхшашдир. Лекин бу кўпроқ ривожланиш босқичларининг ўхшашлиги ҳақида гап кетмоқда, мамлакатларимиз нисбатан яқин вақт оралиғида тузилмавий янгиланиш зарурлигига дуч келганда.
2023 йилда Ўзбекистонда ўтган конституциявий ислоҳот давлат тузилмасининг асосий жиҳатларига тегди ва мамлакат тараққиётининг муҳим босқичига айланди.
Қозоғистон ислоҳотлар ўтказишда Ўзбекистон тажрибасини албатта ҳисобга олади. Қозоғистонда ярим йил давомида конституциявий ислоҳотни муҳокама қилиш бўйича иш олиб борилди, ишчи гурух халқдан кўплаб таклифларни олди.
Ва хулоса ва жамоатчилик фикрини таҳлил қилиш натижасида фуқаролар бир палаталик Парламентга ўтишни қўллаб-қувватладилар. Асосан бу ислоҳотнинг асосий элементи, ядросидир.
Янги бир палаталик парламент беш йилга сайланадиган 145 депутатни ўз ичига олади. Тузилма жиҳатидан у саккизтадан ортиқ бўлмаган қўмиталардан иборат бўлади, раис эса уч нафар вице-спикерга эга бўлади.
— Депутатлар энди пропорционал тамойил асосида сайланади. Бу сиёсий партияларнинг роли ва масъулиятини оширади деб кутилмоқда. Лекин минтақавий даражада мажоритар тизим сақланиб қолади.
Муҳими шуки, янги парламентда Президент ва Қозоғистон халқи Ассамблеяси квоталари бекор қилинади. Аниқлаштириб айтаман, ҳозир Давлат раҳбари ўн нафар сенаторни тайинлайди, уларнинг бештаси — Ассамблея таклифи бўйича.
Ёшлар, аёллар ва алоҳида эҳтиёжли одамлар учун квоталар сақланиб қолади, — деб тушунтирди элчи.
Парламентнинг асосий давлат органлари раҳбарларини тайинлашдаги роли сезиларли даражада кучаяди. Ислоҳотга кўра, янги парламент номининг ўзгартирилиши кўзда тутилган. Президент Тоқаев «Құрултай» номини таклиф қилди.
Ислоҳотнинг навбатдаги муҳим элементи янги ижтимоий-сиёсий майдон — «Халық кеңесі» Халқ кенгашининг ташкил этилиши бўлади.
Президент Қ.Тоқаев таъкидлаганидек: «Парламент ислоҳоти Қозоғистон салоҳиятини мустаҳкамлаш, янги ритмни таъминлаш ва амалга оширилаётган ўзгаришлар сифатини ошириш учун мўлжалланган».
Янги институт Қозоғистон халқи Ассамблеяси ва Миллий қурултойнинг мероси бўлади ҳамда асосий ижтимоий-сиёсий бирлашмаларни ўз ичига олади. Халқ кенгашида барча этнослар, аҳоли гуруҳлари ва минтақалар вакиллик қилади.
Янги орган ички сиёсат бўйича таклифлар ишлаб чиқишга қаратилади, давлат мафкурасини илгари суриш ва тушунтириш билан шуғулланади. Халқ кенгашининг барча аъзолари Президент томонидан тайинланади, раис эса унинг аъзолари томонидан сайланади. Кенгашнинг мақоми ва ваколатлари Конституция даражасида белгиланади, фаолияти эса махсус қонунда кўрсатилади.
Конституциявий ўзгаришлар ҳақида гапирар эканмиз, Президент Тоқаевнинг Конституцияда янги тамойилларни — ҳуқуқий давлат қуриш, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, шунингдек рақамлаштиришнинг ҳуқуқий асослари ҳақидаги таклифига ҳам эътибор қаратиш керак.
Қозоғистон жамиятида ҳам, ундан ташқарида ҳам алоҳида қизиқиш уйғотган яна бир муҳим таклиф — Қозоғистон Республикаси Вице-президенти лавозимини тузиш. Умуман, Вице-президент институтининг ўзи бизнинг мамлакатларимиз учун янгилик эмас. Мустақиллик бошида у Қозоғистон, Ўзбекистон, Қирғизистонда мавжуд эди, аммо нисбатан қисқа вақт давомида.
Президентнинг муддатидан илгари истеъфога чиқиши ҳолатида унинг ваколатлари биринчи навбатда айнан Вице-президентга топширилади. Лекин бу ҳеч қандай ҳолда президентлик ҳокимиятининг сустлашувини англатмайди. Президент лавозими асосий бўлиб қолади. Президентлик республикаси мақбул сиёсий тизим сифатида ўзини тўлиқ оқлайди.
Конституциянинг янги таҳрири инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш ҳақидаги қоиданинг мустаҳкамланишини назарда тутади. Бу меъёрлар учун асосий база Конституцияда ўз аксини топадиган янги «Қонун ва тартибот» тамойили бўлади.
Элчи Бейбут Атамқуловнинг маърузаси бўйича мунозараларда Олий Мажлис депутатлари, дипломатлар ва Ўзбекистон таҳлилий марказлари эксперлари иштирок етдилар.
Олий Мажлис Қонунчилик палатасининг инновацион сиёсат ва ахборот технологиялари масалалари қўмитаси раиси Илҳом Абдуллаев Президент Тоқаевнинг чиқишига шарҳ бердилар: «Президент ўз эътибори, таклифлари билан ислоҳотнинг маъносини ҳар бир фуқарога зарур бўлган, бугунги кун реал ҳаётидан келиб чиқадиган ҳақиқий нарсалар билан тўлдира олди. Агар биз мустақилликка эришганимизнинг бошида тузилган конституциялар кўпроқ декларатив характерга эга бўлган, бугунги кунда асос бўлган нарсаларни мустаҳкамлаган бўлса, бу ерда ҳозирги конституциялар матнида одамларни эшитиш керак, ҳамма нарса мана шу мамлакат фуқаролари номидан ишлаши керак деган ўтишга эришилмоқда.
Ва бу бутун хилма-хилликда конструктивликни йўқотмаслик жуда муҳим. Яъни Қозоғистон президенти айтаётган модел асосида ётган уч сўз — адолат, қонунийлик ва тартиботдир».
Олий Мажлис Қонунчилик палатасининг халқаро масалалар қўмитаси раиси ўринбосари Дилором Файзиева икки мамлакат парламентарийларининг ўзаро ҳамкорлигига урғу берди: «Халқаро ҳамкорлик, халқаро муносабатлардан келиб чиқиб, агар барча халқаро конвенцияларни таҳлил қилсак, бу конвенцияларнинг кўпчилигида Марказий Осиё республикалари, хусусан Қозоғистоннинг умумий мақсад мувофиқлиги кўринади.
Биз референдумимизни, конституциявий ислоҳотларимизни эслар эканмиз, парламентлараро ўзаро муносабатлар нуқтаи назаридан, биз Конституциянинг келажак ислоҳотларини қандай биргаликда муҳокама қилганимизни, Ўзбекистон Республикаси Конституциясига ўзгартиришлар киритиш бўйича 23 апрель референдумигача қандай учрашувларимиз бўлганини, Қозоғистондан вакиллик қилган парламентарийлар ва эксперлар томонидан қандай конструктив муҳокамалар, қўллаб-қувватлаш бўлганини алоҳида таъкидламоқчиман. Ва бу ерда ҳақиқатан ҳам шуни қайд етиш керакки, ҳар бир мамлакат сиёсий ва ижтимоий ҳаётдаги ўз реалликларидан келиб чиқади. Ва шу муносабат билан мен ўйлайманки, бугунги учрашувимиз — бу нафақат элчихонада, балки Қозоғистонда ҳам икки мамлакат парламентарийлари ва эксперларининг иштирокида ўтказиладиган кўплаб кейинги катта тадбирларнинг бошланишидир».
Ўз навбатида, Озарбайжоннинг Ўзбекистондаги элчиси Ғули Ғулиев Қозоғистон президентининг нутқига шарҳ бериб, яқин ўн йилликка мўлжалланган стратегик йўналишларни, давлат режалаштиришидаги сифат ўзгаришларини ажратиб кўрсатди.
«Агар модернизация кун тартибининг олдинги босқичлари асосан институционал ва иқтисодий трансформацияларга қаратилган бўлса, ҳозирги мулоқот рақамлаштириш, технологик суверенитет, энергетика ўтиши ва янги ижтимоий-қадрият модели шакллантириш атрофида шаклланмоқда», — деб қайд етди Ғули Ғулиев.
У шунингдек Қозоғистоннинг Евроосиё транспорт марказига айланишига ҳам эътибор қаратди.
«Бундай ёндашув — Ғули Ғулиевнинг фикрига кўра — халқаро назариядаги машҳур «йўлаклар иқтисодиёти» концепциясини акс еттиради, бу ерда инфратузилма савдо, экспорт ва транзит хизматларнинг ўсиши учун замин сифатида қаралади».
Озарбайжон элчиси таҳлил қилар эканлар, президент Тоқаев «радикал этномилатчиликдан ҳам, ғарб мультикультурализмидан ҳам воз кечиб, ватанпарварликни талқин қилиш»ни таклиф қилган муҳим банд қайд етди. У осиёлик уйғунлик анъанаси ва «хилма-хилликда бирлик» тамойилига мурожаат қилади, бу Марказий Осиё давлатларининг тарихий-маданий мантиқига мос тушади.
«Стратегияларнинг минтақавий уйғунлаштирилиши Марказий Осиёнинг барқарор модернизациясининг муҳим омили бўлиб чиқади» — деган баҳолашни Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти (СММТИ) директорининг биринчи ўринбосари Акрамжон Неъматов билдирди.
Унинг фикрича, Қозоғистон раҳбарияти изчил илгари сурадиган асосий нарратив — жамоат онги, давлат институтлари ва иқтисодий тизимнинг трансформациясини қамраб олган ҳар томонлама модернизация концепциясидир.
Акрамжон Неъматов минтақа давлатлари дуч келадиган, жумладан хом ашёга боғлиқлик, технологик орқада қолиш, демографик ва иқлим хавфларини ўз ичига олган тузилмавий муаммоларнинг ўхшашлигига алоҳида эътибор қаратди. Шу муносабат билан у модернизация жараёнларини олиб бориш миллий стратегияларнинг минтақавий даражада уйғунлаштирилиши таъминланганда энг катта самара беришини қайд етди.
Акрамжон Неъматов қозоғистонлик «Адал азамат» концепцияси ва ўзбекистонлик «Инсон қадри» стратегиясининг қадриятли ёндашувлари синергияси имкониятига урғу берди. Унинг сўзларига кўра, бу ташаббусларни уйғунлаштириш масъул фуқаролик ягона стандартини шакллантиришга хизмат қилади, бу доирада инсон тараққиётнинг асосий ресурси сифатида қаралади.
«Модернизация — бу шунчаки сиёсий танлов эмас. Марказий Осиё учун бу янада самарали минтақавий кооперация, барқарор ривожланиш ва ижтимоий тараққиётга объектив йўлдир», — Қозоғистондаги конституциявий ислоҳотларга шарҳ бериб, якунида СММТИ вакили мазкур фикрни билдирди.
М.ДЖАНГИРОВ, фото-муаллифи
